ارزیابی سطوح گوناگون گفتمان، امکان دستیابی به برداشتی جدید از آن را فراهم می نماید و تعاملات زبان با ساختارهای ایدئولوژیک را کشف می کند. تحلیل گفتمان انتقادی این امکان را فراهم می آورد که دو عامل ایدئولوژی و قدرت که در فرایند ارتباط زبانی تأثیر مهمی در روساخت و ژرف ساخت زبان دارند مورد بررسی قرار گیرد. تئون ون دایک (Teun van Dijk)، ازجمله نظریه پردازان این حوزه، تحلیل گفتمان انتقادی را به مثابة ابزاری نیرومند برای تحلیل های اجتماعی می داند. الگوی پیشنهادی وی معیار مناسبی جهت تحلیل شعر اجتماعی-سیاسی است که غالبا برپایة برجسته سازی نکات مثبتِ «خود» و حاشیه رانی نکات منفیِ «دیگری» بنا شده است. محمد زُهری (1926-1995م) ازجمله شعرای نوگرای منتسب به شعر اجتماعی-سیاسی است که نظام دوقطبی برجسته سازی و حاشیه رانی، نقش اساسی در شکل بندی گفتمان شعر وی دارد. پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی به این نتیجه رسید که نظام گفتمانی در ژرف ساخت شعر زُهری، بیشتر برپایة برجسته سازی نکات مثبت خود و برجسته سازی نکات منفی دیگری بنا شده است که این برجسته سازی ها با روساخت هایی که شامل معناسازی، ساختار گزاره ای، دستور زبان و استدلال است تقویت می شود.

تولیدات رسانه ای به ویژه متن هایی که به صورت روزمره توسط خبرنگاران تولید می شود، یکی از حوزه های پرکاربرد برای کاربست و تطبیق رویکردهای انتقادی در تحلیل گفتمان به شمار می رود. اختلافات سیاسی بین ایران و عربستان در سال های اخیر فضایی در عرصه ی رسانه ای دو کشور ایجاد کرده که کاملا تحت سیطره ی گفتمان های سیاسی حاکم بر دولت ها است. پژوهش حاضر با هدف تبیین استراتژی های گفتمانی روزنامه الشرق الأوسط عربستان در بازنمایی ایدئولوژیک ایران انجام شده است. بدین منظور الگوی ون دایک به عنوان روش تحقیق انتخاب و 20 تحلیل سیاسی از روزنامه مذکور مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان داد که نحوه ی پردازش اطلاعات و اخبار درباره ی ایران در این روزنامه مطابق با مربع ایدئولوژیک ون دایک بوده و اصل بیطرفی رسانه ای در بازنمایی ایران رعایت نشده است. به نمایی، پیش فرض های منفی، قطبی سازی در متن به ضرر ایران، معرفی به عنوان گروه غیرخودی، فاصله گذاری و. . . از جمله استراتژی های گفتمانی این روزنامه هستند. در همه متون بررسی شده، ایران به عنوان تهدیدی برای امنیت منطقه و جهان و عنصر ناهماهنگ بین کشورهای اسلامی معرفی شده است. نویسندگان تلاش داشته اند هر نوع گزاره ی ایدئولوژیک را در سطوح مختلف متن اعمال کرده و راه را برای قضاوت منصفانه ی مخاطب، مسدود کنند. گفتمان مسلط بر این روزنامه، در بازه ی زمانی مورد بررسی، درصدد ارائه ی تصویری از ایران است که با واقعیت های سیاسی و مذهبی فاصله داشته و در مقابل همه کنشگری های عربستان به صورت مثبت، طراحی و بازنمایی شده اند.

مطالبات درواقع نیازهای همه یا بخش بزرگی از اعضای یک جامعه است که خود برگرفته از گفتمان‍های ترویج‍شده در آن جامعه است. گفتمان‍ها به اولویت‍بندی نیازهای طرفداران خود می‍پردازند؛ بنابراین با شناسایی گفتمان‍هایی که طرفداران زیادی در حوزه حقوق زنان دارند، می‍توان مطالبات آن‍ها را شناخت. نتیجه این شناسایی در سطح کلان می‍تواند رویکرد قانون‍گذاری و برنامه‍ریزی برای تحقق این خواسته‍ها را فراهم کند. ازآنجاکه شبکه اجتماعی اینستاگرام بستر وسیعی را برای به اشتراک‍گذاری مطالب مختلف از قبیل متن، تصویر، صوت و تصویر فراهم می‍کند، پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان مطالبات حقوق زنان در این شبکه اجتماعی پرداخته است. این تحقیق اکتشافی ازنظر روش‍شناسی کاربردی و کیفی است که با استفاده از روش تحلیل گفتمان نورمن فرکلاف و تئون ون دایک و نیز روش نمونه‍گیری غیراحتمالی و تکنیک هدفمند انجام شده است. جامعه آماری کلیه صفحات واقعی کاربران زن ایرانی با بیش از 10000 فالوور بود. این صفحات باید در مورد حقوق زنان ایرانی باشد. هر پست باید حداقل سیصد کلمه باشد و معیارهای دیگری مانند دوقطبی بودن را، داشته باشد. بر این اساس از هزار صفحه، 56 صفحه واجد شرایط بودند. نتایج تحقیق نشان داد که یازده گفتمان که در اینستاگرام طرفداران زیادی دارد مطالبات حقوق زنان را دنبال می‍کند. این گفتمان‍ها بر اساس بیشترین تعداد طرفداران: «فمینیست رادیکال»، «فمینیست لیبرال»، «مطالبات فرهنگی و اجتماعی مادران»، «توانمندسازی زنان»، «نواندیشان دینی»، «مثبت‍نگری به بدن»، «مطالبات فرهنگی و اجتماعی زنان»، «وبلاگ نویسان ضد تبلیغات»، «مطالبات حقوقی زنان»، «ضد خشونت علیه زنان» و «فمینیست اسلامی».

نقش و تاثیرگذاری شبکه های اجتماعی از جمله توییتر، انکارنشدنی است. توییت ها می توانند کنش های اجتماعی را شکل دهند و جامعه را به سمت و سوی ویژه ای، رهبری کنند. بنابراین، تحلیل گفتمان انتقادی توییت ها، نوع تعامل های میان کاربران توییتر را بازنمایی می کند. در پژوهش حاضر، توییت های ترامپ بر پایه روش تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک واکاوی شدند. به این منظور، از ابتدای ژانویه تا انتهای مارس 2018، حدود 400 توییت از صفحه شخصی دونالد ترامپ-رییس جمهور وقت آمریکا، با روش تصادفی هدف دار، گرد آوری شده و مورد بررسی قرار گرفتند. سپس داده های پژوهش با بهره گیری از نشانه ها و عناصر زبان شناختی مدل ون دایک، تفسیر و تبیین شدند. یافته ها نشان می دهند که ترامپ، در سطح معنایی از عناصر زبان شناختی بسیاری مانند مقوله بندی، قطب بندی، تعمیم دادن، ایجاد فاصله، مفهوم تلویحی، مبالغه و خلاف واقع بهره می گیرد. او همچنین، در سطح سبک به واژه گزینی و حذف عمدی برخی واژه ها می پردازد. علاوه بر این، تراپ در سطح استدلال مقوله استدلال را با مغالطه کاری جبران می کند. یافته های پژوهش همچنین نمایانگر آن است که کاربران توییتر، پیوسته در مواجهه با گفتمان های ایدیولوژیک قرار می گیرند. این گفتمان ها در جامعه، فرایند تاثیرگذاری خود را با سرعت پشت سر نهاده و پایه گذار نظریه های اجتماعی می شوند. همچنین این گفتمان ها، نقش تعیین کننده ای در چگونگی زندگی و دیدگاه افراد یک گروه و یا روابط میان گروهی دارند.

انتخاب کتاب درسی مناسب نقش بسزایی در فرایند آموزش زبان به ویژه آموزش زبان دوم دارد. برای انتخاب کتاب درسی می توان به شیوه های مختلفی اقدام کرد. در این میان رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی در سال های اخیر بسیار مورد استفاده تحلیل گران قرار گرفته است. در این روش به بررسی متون آموزشی پرداخته می شود تا دست اندرکاران امر آموزش در دست یابی به ایدئولوژی های استفاده شده در این کتاب ها بهتر یاری شوند. پژوهش حاضر نیز، در همین راستا، جلد دوم کتاب فارسی امروز برای دانشجویان خارجی را مورد بررسی قرار داده است. در این تحقیق با استفاده از چارچوب ون لیوون (1996) ـ با کمی تغییر، که در مقاله یارمحمدی و سیف (1383) لحاظ شده است ـ و چارچوب ون دایک (2003) سعی شده است تا ایدئولوژی های موجود در متن های انتخاب شده به روشنی نشان داده شوند. به همین منظور با استفاده از این چارچوب ها ساختارهای گفتمان مدار در این کتاب مشخص شدند. از میان این ساختارها نویسنده بیشترین استفاده را از میزان جزئیات و سطح توصیف کرده که متعلق به چارچوب ون دایک است. علت این فراوانی را می توان در این نکته یافت که کتاب حاضر برای زبان آموزان مبتدی تهیه و تدوین شده است و به همین علت نویسنده تلاش کرده است تا از پیچیدگی ها و پنهان سازی ها پرهیز کند و تا حد امکان از جملاتی استفاده کند که دارای جزئیات و توصیفات مورد نظر باشند.

احمد شاملو در شعر کیفر که بازتابی از واقعیت موجود زندگی اوست و این شعر را در زندان قصر در سال 1334 سروده است، به توصیف فضای زندان می­پردازد. راوی در این شعر، دیگر زندانیان را قاتل و دزد معرفی می­کند و خود را مبرا از آن صفات و ویژگی­ها می­بیند. نگارندگان در این پژوهش برآنند ایدئولوژی حاکم بر این سروده را بررسی کنند. بر اساس نظریۀ مربع ایدئولوژیک ون دایک که یک نظریه در حوزۀ تحلیل انتقادی گفتمان محسوب می­شود با روش تحلیلی توصیفی به شگردها و تمهیدات به کاربسته شده از جمله، تمهیدات بلاغی، گزینش واژگان و تعدی در نحو برای برجسته کردن عیوب دیگری و فروکاستن عیوب خود و رفع آن عیوب از خود بپردازند. برآیند این پژوهش نشان می­دهد، راوی در این سروده نه تنها تمام کاراکترهای روایت را با صفاتی که دارای بار معنایی منفی هستند، توصیف و ویژگی­های منفی را از خود رفع می­کند، بلکه با به کارگیری شگردهای فوق بر آن­ها تأکید می­کند و شخصیت­های فرعی موجود در سروده را نیز با ویژگی­های منفی به تصویر می­کشد.

رمان جای خالی سلوچ از آثار برجستۀ محمود دولت آبادی است و نویسنده در آن مشکلات جامعۀ روستایی عصر پهلوی را با بیانی شیوا به تصویر می کشد. وی با استفاده از بیان انتقادی خود به صورت تقابلی صفات منفی «دیگران» (طبقات حاکمان و زمینداران) و ویژگی های مثبت «ما» (مردمان فقیر) را برجسته کرده، صفات منفی «ما» و ویژگی های مثبت «دیگران» را کم اهمیت جلوه داده است و این چهار رکن از محورهای اساسی نظریۀ ون دایک است. هدف این پژوهش، تحلیل دیدگاه های اجتماعی-سیاسی دولت آبادی بر مبنای یک پایگاه نظری به منظور شناخت بیشتر و مصداقی آن هاست؛ ضمن اینکه به شیوه ها و شگردهای بیانی نویسنده نیز اشاره می شود. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و کیفی است و گردآوری داده های آن با استفاده از شیوۀ کتابخانه ای انجام گرفته است. ازجمله نتایج پژوهش حاضر این است که دولت آبادی با بیانی انتقادی به دنبال اصلاح جامعه ای است که در آن مردم مظلوم در مقابل تجددگرایان شکست خورده اند. وی با بیان ویژگی های مثبت و منفی ما و دیگران انتقادات خود را نسبت به جامعۀ ستم زدۀ عصر خود بیان می کند و از هنجارگریزی واژگانی، نحوی و نیز شگردهای بلاغی بهره جسته است. در این مقاله از ویژگی های منفی دیگران چون نیرنگ بازی و حیله گری، دزدی، خودخواهی، شهوت طلبی، نزول خواری و غیره و از صفات مثبت «خود» چون شجاعت، بی آزاری، تلاشگری، وفاداری، غیرت داشتن، مستقل بودن، عزتمندی و غیره سخن گفته می شود. اصولاً نویسنده به ویژگی های مثبت دیگران و صفات منفی ما کمتر اشاره می کند با این حال صفاتی مانند: زیرکی، خردمندی، عاقبت اندیشی، دلسوزی، دینداری (برای دیگران) و بی مسئولیتی، خودخواهی، زورگویی، بی ادبی و گستاخی و. . . (برای ما) را می توان از لابه لای داستان استخراج کرد.

تحلیل متون دینی بر اساس نظریه ها موجب پویایی و درک ژرف تر آن ها می شود. یکی از نظریه های جدید  مطرح­شده در قرن بیستم، نظریه مربع ایدئولوژیک ون­دایک است. وی که از نظریه پردازان برجسته تحلیل گفتمان انتقادی است، نظریه مربع ایدئولوژیک خود را برای تحلیل گفتمان ارائه می دهد. مربع ایدئولوژیک وی دارای چهار ضلع است که بر برجسته سازی ویژگی مثبت خودی، برجسته­سازی ویژگی های منفی دیگری، کم رنگ سازی ویژگی منفی خودی و به حاشیه­رانی ویژگی های مثبت دیگری تأکید دارد. با توجه به کارایی بالای این نظریه، پژوهش پیش روی قصد دارد، خطبه 108 نهج البلاغه را با رویکرد کیفی و روش تحلیل گفتمان انتقادی بر اساس مربع ایدئولوژیک ون دایک بررسی نماید. چنین استنباط می شود که تمامی تلاش صاحب­ سخن از برجسته سازی ها و حاشیه­رانی ها، به منظور تحقق این ایدئولوژی پنهان است که امام علی (ع) و پیامبر (ص)، بر حق اند و حکومتشان نیز، نماد درستی و حاکمیت حق است. در مقابل، بنی امیه باطل و ناحق اند و زمامداری شان نیز، نماد حاکمیت ناراستی و باطل است. همچنین، ایدئولوژی صاحب گفتمان درباره کوفیان این بوده است که آنان با کوردلی و سستی و نابینایی، به گروه باطل پیوسته­اند که باید آگاهشان کرد و از پیوستن صددرصدی به جبهه باطل و سیاهی مطلق، نجاتشان داد. توضیح یک نکته در اینجا ضرورت دارد و آن اینکه می­گوییم امام (ع) کوشیده است تا نکات منفی خود یا خودی را به حاشیه براند، به این مفهوم نیست که ایشان نقاط ضعفی برای خود متصور بودند، بلکه موضوع از پندار باطل جبهه مقابل سرچشمه گرفته و به تبع آن، صاحب­گفتمان تلاش کرده است، نکات منفی منتسب به جبهه خودی را به حاشیه براند.

تحلیل گفتمان انتقادی، گرایشی از رشته تحلیل گفتمان در مطالعات زبان شناختی است که به رابطه زبان، قدرت و ایدئولوژی در جامعه می پردازد. هدف این مقاله بررسی نمونه های از متون و تصاویر کتاب امریکن اینگلیش فایل با استفاده از الگوی ون دایک (1998) و الگوی کرس و ون لیوون (1996) است. نتایج نشان می دهد کتاب مذکور مملو از عوامل گفتمانی، مولفه های اجتماعی و شناختی از جمله نظام های ارزشی اجتماعی- فرهنگی است. نویسندگان گفتمان این کتاب را طوری طراحی نموده اند که اهداف و ایدئولوژی مورد نظر آنان از جمله عرضه دانش اجتماعی فرهنگی جوامع غربی همچون سبک پوشش، تغذیه و مراودات اجتماعی، معرفی شخصیت های معروف و اماکن توریستی و نیز نگرش نژادپرستانه را در بر می گیرد. به طور کلی معرفی ابعاد مختلف جوامع غربی و هجوم نرم فرهنگ غرب در قالب این کتاب به منزله یک پل ارتباطی مشهود است.